Cytadela

Twierdza Modlin to jeden z największych i najbardziej fascynujących kompleksów obronnych w Europie, będący niemym świadkiem burzliwej historii Polski oraz kunsztu dziewiętnastowiecznej inżynierii wojskowej. Położona w widłach Wisły i Narwi, od stuleci stanowiła kluczowy punkt strategiczny na mapie kontynentu. Sercem całej warowni jest potężna Cytadela, łącząca wizje napoleońskie, rosyjski rozmach budowlany oraz bohaterskie karty polskiej obronności.

Koszary Obronne Cytadeli

Koszarowiec Twierdzy Modlin to absolutny unikat architektoniczny w skali globalnej – uznawany jest za najdłuższy budynek w Europie (a według niektórych źródeł nawet na świecie). Jego obwód w linii prostej i w załamaniach liczy aż około 2250 metrów.

Został wzniesiony przez Rosjan w latach 1832–1864 na planie nieregularnego pięcioboku. Budynek zbudowany z czerwonej cegły ma od dwóch do czterech kondygnacji nad ziemią i schrony poniżej poziomu ziemi. W okresie swojej świetności mógł pomieścić garnizon liczący nawet 20 000 żołnierzy. Koszarowiec nie był zwykłym budynkiem mieszkalnym, lecz potężną redutą koszarową, pełniącą rolę trzeciej i zarazem ostatniej linii obrony. Wewnętrzny korytarz biegnący przez całą długość, dzielił budynek na zewnętrzną część bojową (ze strzelnicami karabinowymi, działowymi i pancernymi okiennicami) oraz wewnętrzną część mieszkalną. Nad kompleksem górują dwie charakterystyczne wieże: Wieża Tatarska (zwana też Iwanowską) oraz Wieża Biała, pełniły funkcję punktów obserwacyjnych. Na elewacjach budynku do dziś widoczne są głębokie ślady po kulach z czasów obrony we wrześniu 1939 roku.

Obwód wewnętrzny

Obwód wewnętrzny to pozostałości francuskiej inżynierii wojskowej, gdyż to żołnierze napoleońscy usypywali główny wał fortu. Składał się z pięciu bastionów, numerowanych od I do V zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Zrobili to tak dobrze, że Rosjanie umocnienie zachowali i wzmocnili. Ziemno – drewniane lunety zastąpili ceglanymi działobitniami, a sam wał podwyższyli. Całość otoczyli murem Carnota i w ten sposób utworzyli obwód wewnętrzny Cytadeli osłaniający koszary. Po zakończeniu II wojny światowej mur Carnota i działobitnie rozebrano, a cegła posłużyła do odbudowy Warszawy.

Jego najważniejszymi i najbardziej reprezentacyjnymi elementami są monumentalne, murowane bramy, które zapewniały bezpieczną komunikację z wnętrzem twierdzy, licząc od lewej:
• Brama ks. J. Poniatowskiego (dawniej Michajłowskie Worota) z 1836 r., znajduje się w kurtynie między I i II bastionem. Jest wierną kopią Bramy Konstantynowskiej z Cytadeli Warszawskiej. Dwukondygnacyjna od strony fosy i jedno od strony koszar. Do bramy prowadził drewniany most. Od strony koszar brama została wykończona w klasycystycznym stylu. Symetrycznie położone i cofnięte wejścia wartowni zdobią kolumny, które zapewne widzieli wszyscy oglądający kultowy film CK Dezerterzy.
• Brama Północy (dawniej zwana Bramą Płocką) znajduje się w kurtynie II i III bastionu. Obok Reduty Napoleona jest to najstarszy zachowany murowany obiekt Twierdzy. Od samego początku pełniła funkcję bramy głównej i aresztu. Również dwukondygnacyjna od strony fosy i jedno od strony koszar, oraz z dojazdem po drewnianym moście. Po powstaniu listopadowym Rosjanie zamurowali bramę i przerobili na działobitnię. Po odzyskaniu niepodległości nad środkowym górnym oknem od strony fosy umieszczono kamienne godło Księstwa Warszawskiego.
• Brama gen. J. H. Dąbrowskiego (dawniej Aleksandrowskie Worota) z 1837 r., znajduje się w kurtynie bastionów III i IV. Także ma dwie kondygnacje od strony fosy i jedną od strony koszar. Wzniesiona w stylu neogotyckim, obecnie nosi wyraźne ślady zniszczeń i pożarów. W fosie zachowały się w niezłym stanie ceglane filary mostu, które są ulubionym obiektem fotografików.

Obwód zewnętrzny

Obwód zewnętrzny cytadeli miał za zadanie przyjąć na siebie ciężar pierwszego uderzenia przeciwnika, osłonić zaplecze gospodarczo-logistyczne i rdzeń twierdzy. Budowę zapoczątkowali oczywiście Francuzi, z samym Napoleonem na czele. To z inicjatywy Cesarza powstały trzy korony: Utracka, Środkowa i Modlińska. Każda składała się z jednego bastionu i dwóch półbastionów usypanych z ziemi i wzmocnionych drewnianymi palisadami. Na zapleczu każdej miała znajdować się działobitnia, ale powstała tylko jedna przy Koronie Utrackiej. Trzydzieści lat później Rosjanie nieco zmodyfikowali pierwotną postać umocnień. Znacznie podwyższyli korony, połączyli je kurtynami, a całość poprzedzili murem Carnota. W efekcie powstał okazały wał o wysokości około 20 m i długości prawie 6 km, nazywany obwodem zewnętrznym.

Obiekty zabezpieczenia logistycznego

Modlińskie fortyfikacje były przeznaczone i przygotowane do długotrwałych i ciężkich oblężeń. Aby zapewnić załodze przetrwanie i skuteczną obronę siłą rzeczy warownia musiała być samowystarczalna. Dlatego też między wałami obwodu wewnętrznego i zewnętrznego wzniesiono również nowoczesną infrastrukturę logistyczną i socjalną:

• Ciąg aprowizacyjny, czyli elewator, młyn, magazyn mąki i piekarnia. Obiekty zlokalizowane we wschodniej części tuż za wałem wewnętrznym. Zaopatrzenie podpływało barkami pod elewator i tam wciągano je dźwigiem do magazynów.
• Budowle sanitarne, jak łaźnia, pralnia, czyli obiekty dbające o higienę żołnierzy i zapobiegające epidemiom, wyposażone w systemy podgrzewania wody i parowe kotły.
• Szpital forteczny, czyli parterowy kompleks medyczny z salami operacyjnymi i apteką, chroniony grubymi murami.
• Bloki kadry, czyli dwa miniosiedla. Pierwsze – osiedle oficerskie składające się z ośmiu bloków przy ulicy ks. J. Poniatowskiego. Drugie – podoficerskie, o nieco niższym standardzie przy ulicy Szpitalnej. Bloki nie są podpiwniczone, a domowe zapasy i opał przechowywano w ceglanych komórkach między blokami.
• Prochownie: Silnie ufortyfikowane magazyny z systemami wentylacji chroniącymi amunicję. Na terenie cytadeli zlokalizowano 10 takich obiektów. Trzy w obwodzie wewnętrznym na dziedzińcach bastionów II, III i IV. Cztery tuż przy koronach wału zewnętrznego. Pozostałe trzy wewnątrz twierdzy.

Dookoła Cytadeli

Wokół centralnego rdzenia twierdzy rozlokowano umocnienia fortyfikacyjne i obiekty obronne, których celem było ryglowanie dróg wodnych, lądowych osłona mostów, oraz niedopuszczenie nieprzyjaciela do bezpośredniego sąsiedztwa cytadeli.
• Lunety (np. Luneta płk Piętki, Luneta gen. Sowińskiego) to dzieła obronne o narysie trójkątnym (otwarte od tyłu), wysunięte przed wał główny. Służyły jako wysunięte punkty oporu piechoty i artylerii.
• Przedmościa (Kazuńskie i Nowodworskie), czyli ufortyfikowane przyczółki mostowe zlokalizowane na sąsiednich brzegach rzek (Kazuń na lewym brzegu Wisły, Nowy Dwór u ujścia Narwi). Zabezpieczały one strategiczne przeprawy mostowe i uniemożliwiały okrążenie cytadeli.
• Spichlerz (Spichlerz Banku Polskiego), monumentalny, położony bezpośrednio nad brzegiem Narwi i Wisły budynek projektu Jana Jakuba Gaya. Choć pełnił funkcje magazynu zbożowego i żywnościowego, jego konstrukcja od strony rzeki miała charakter wybitnie obronny (grube mury z otworami strzeleckimi), dzięki czemu spichlerz stanowił jednocześnie potężną basztę rzeczną ryglową u ujścia Narwi do Wisły.

Panoramy