Dzieła pośrednie

Dzieła pośrednie Twierdzy Modlin, czyli zapomniane ogniwa zewnętrznego pierścienia. Rozwój techniki wojskowej na przełomie XIX i XX wieku, a zwłaszcza gwałtowny wzrost donośności i siły niszczącej artylerii, wymusił całkowitą zmianę podejścia do projektowania fortyfikacji stałych. W 1909 roku władze carskiej Rosji zmodyfikowały plan obrony zachodnich granic imperium. Podjęto wówczas decyzję o likwidacji przestarzałych umocnień Warszawy i Zegrza, skupiając wszystkie siły na potężnej rozbudowie Twierdzy Modlin. W latach 1912–1915 wokół cytadeli wzniesiono nowoczesny, drugi pierścień fortów (oznaczonych numerami od IX do XVIII) oddalony od centrum o 5 do 10 kilometrów. Aby skutecznie zabezpieczyć rozległe przestrzenie pomiędzy nimi, zaplanowano i zaczęto budować mniejsze punkty oporu piechoty – tzw. dzieła pośrednie (projektowane jako obiekty od D-1 do D-10). Miały osłaniać międzypola i uniemożliwić przeciwnikowi przenikanie na zaplecze. Do wybuchu I wojny światowej zdążono zrealizować te plany jedynie częściowo. Wiele z tych betonowych i żelbetowych konstrukcji zostało brutalnie zniszczonych podczas odwrotu wojsk carskich w sierpniu 1915 roku.

Zestawienie pierścienia dzieł pośrednich:

• D-1 (Xa) – Wólka Smoszewska (zachowane formy ziemne)
• D-2 (Xb) – Trębki Stare (obiekt nieistniejący)
• D-3 (XIa) – Tomaszówka (obiekt nieistniejący)
• D-4 (XIc) – Strubiny (zachowane w stanie opuszczonym)
• D-5 (XIIIb) – Falbogi Borowe (obiekt nieistniejący)
• D-6 (XIIIc) – Śniadówko (obiekt nieistniejący)
• D-7 (?) – Czarnowo (obiekt nieistniejący)
• D-8 (XVIc) – Czarnowo (bardzo dobrze zachowane)
• D-9 (XVIIa) – Janówek (ruiny, ścianka wspinaczkowa)
• D-10 (XVIIIa) – Janówek / Trzciany (czytelne wysadzone betonowe schrony)

Dzieło D-1 (Xa) Wólka Smoszewska

To wysunięte najdalej na zachód dzieło pośrednie powstało w latach 1913–1914 w Wólce Smoszewskiej, bezpośrednio nad północnym brzegiem Wisły. Ulokowanie obiektu na wysokiej skarpie zapewniało doskonałe możliwości obserwacji i ostrzału doliny rzeki. Projekt zakładał stworzenie silnego punktu oporu piechoty, jednak burzliwy przebieg działań wojennych sprawił, że nie zrealizowano tu pełnych schronów betonowych.

Stan zachowania i wskazówki: Współcześnie teren ten jest mocno pocięty dawnymi, głębokimi fosami i rowami fortecznymi. Ziemne wały przetrwały próbę czasu w stosunkowo dobrym stanie, choć porasta je gęsta roślinność. Obszar ten jest częściowo zagospodarowany przez prywatne działki rekreacyjne, a poszczególne wały połączono siecią kładek. Dojazd prowadzi lokalnymi drogami gruntowymi odchodzącymi od trasy nr 62 w stronę rzeki.

• Współrzędne GPS: 52.3916, 20.6120

Dzieło D-4 (XIc) Strubiny

Wzniesione niedaleko potężnego Fortu XI we wsi Strubiny, dzieło D-4 stanowiło klasyczny, betonowo-ziemny punkt oporu piechoty. Głównym elementem obronnym był solidny, betonowy schron koszarowy wyposażony w kaponierę, zlokalizowany w tzw. szyi (tylnej części) umocnienia. Na otaczającym go wale ziemnym wzniesiono betonowe schrony obserwacyjne oraz przygotowano stanowisko pod pancerną kopułę bojową, która jednak nigdy nie została zamontowana przed nadejściem frontu.

Stan zachowania i wskazówki: Obiekt przetrwał do naszych czasów w całkiem czytelnym stanie. Schron koszarowy oraz betonowe stanowiska obserwacyjne są łatwe do zlokalizowania, choć cały teren jest opuszczony i silnie zarośnięty krzakami oraz drzewami, co dodaje mu fotogeniczności. Dojazd z Nowego Dworu Mazowieckiego drogą lokalną w kierunku miejscowości Strubiny, fort znajduje się na północ od zabudowań wiejskich.

• Współrzędne GPS: 52.4497, 20.6480

Dzieło D-8 (XVIc) Czarnowo

Dzieło D-8 w Czarnowie to wyjątkowa i nietypowa konstrukcja, odmienna od pozostałych rosyjskich fortów standardowych tego okresu. Projekt ten prawdopodobnie czerpał z nowoczesnych wzorców francuskich lub niemieckich. Zadaniem fortu było ryglowanie doliny Narwi oraz strategicznej drogi prowadzącej w stronę Serocka. W tym celu wzniesiono go pod postacią potężnego, betonowego tradytora artyleryjskiego dla trzech dział, bronionego przez dodatkową kaponierę oraz schron-podwalnię.

Stan zachowania i wskazówki: Jest to jedno z najlepiej zachowanych dzieł pośrednich całej twierdzy. Przetrwało w bardzo dobrym stanie – na wale głównym nadal można podziwiać betonowe schrony obserwacyjne oraz interesujące, surowe elementy betonowych wnętrz tradytora. Obiekt leży niedaleko rzeki Narew. Najwygodniej dojechać trasą nr 62 (kierunek Pomiechówek – Serock), skręcając w Czarnowie na południe w kierunku rzeki. Niestety dostęp do obiektu bardzo utrudniony, gdyż znajduje się na terenie ogródków działkowych.

• Współrzędne GPS: 52.4632, 20.8038

Dzieło D-9 (XVIIa) Janówek

Dzieło D-9 stanowiło kluczowy element północno-wschodniego odcinka obrony. Wzniesiono je we wsi Janówek Pierwszy i włączono – razem ze starym Fortem IV oraz nowym Fortem XVII – w strukturę silnie ufortyfikowanej Grupy Fortowej „Janówek”. W zamierzeniu miały to być nowoczesne, betonowe koszary obronne, połączone z pozycjami piechoty systemem rowów fortecznych i zasieków.

Stan zachowania i wskazówki: Wycofujące się w pośpiechu w sierpniu 1915 roku oddziały rosyjskie wysadziły niedokończone koszary. Do dziś przetrwało kilka gigantycznych, żelbetowych bloków obróconych siłą wybuchu oraz charakterystyczna, wysoka, pionowa betonowa ściana. Miejsce to jest dziś powszechnie znane ze względu na ściankę wspinaczkową, a zalesione i pofałdowanie fortu jest placem taktycznym dla graczy paintballa. Znajduje się na południe od drogi nr 631 w Janówku Pierwszym.

• Współrzędne GPS: 52.4431, 20.8353

Dzieło D-10 (XVIIIa) Janówek

Ostatni, zamykający odcinek obiekt całego zewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin. Zlokalizowany na skraju zalesionej wydmy w uroczysku Kadzielnia (na pograniczu Janówka Drugiego i Trzcian), miał za zadanie ryglować międzypole pomiędzy Grupą Fortową „Janówek” a Fortem XVIII w Bożej Woli. W sierpniu 1915 roku nieukończone koszary obsadziła m.in. 19. kompania artylerii fortecznej, w której służyło wielu przymusowo wcielonych Polaków.

Stan zachowania i wskazówki: Choć umocnienie zostało wysadzone przez Rosjan, betonowe elementy schronu piechoty zachowały się w stosunkowo czytelnym i zwartym stanie przestrzennym do dnia dzisiejszego. Jest ukryte w pięknym, gęstym lesie. Dojść do niego można pieszo w głąb lasu, zostawiając samochód w pobliżu drogi łączącej Janówek z Trzcianami.

• Współrzędne GPS: 52.4336, 20.8547

Nieistniejące dzieła pośrednie (D-2, D-3, D-5, D-6, D-7)

W strukturze zewnętrznego pierścienia obronnego Twierdzy Modlin pięć obiektów posiada status umocnień nieistniejących lub całkowicie zaginionych:

• D-2 Trębki Stare,
• D-3 Tomaszówka,
• D-5 Falbogi,
• D-6 Śniadówka,
• D-7 Czarnowo

Wynika to bezpośrednio z faktu, że budowa tych dzieł pośrednich została przerwana przez wybuch I wojny światowej w 1914 roku i nadejście frontu latem 1915 roku. Wiele z nich znajdowało się wówczas w początkowej fazie prac – wykonano jedynie prowizoryczne, nietrwałe umocnienia ziemne oraz drewniano-ziemne schrony, które nie miały szans przetrwać próby czasu. Pozostałe, ledwo rozpoczęte elementy betonowe i ziemne zostały całkowicie zatarte w okresie powojennym na skutek intensywnej działalności rolniczej, niwelacji terenu przez lokalnych mieszkańców oraz naturalnych procesów przyrodniczych.