Cerkwie Łemkowskie

Cerkwie

Cerkiew

 

Stoją samotne, rozsiane po górach,
Stare drewniane łemkowskie cerkiewki,
Będąc świadectwem wydarzeń ponurych,
Które skazały lud na poniewierkę.
…                          Łemkowskie cerkiewki, Internet

 

DSC_2738a
Cerkiew w Słotwinach

                           Od XIV wieku beskidzkie doliny zasiedlał pasterski lud Rusinów. Kulturalnie, językowo i religijnie związani byli z Rusią Kijowską i Halicką. W zakładanych nad potokami wsiach powstawały cerkwie prawosławne. Po Unii Brzeskiej w XVI wieku część duchownych prawosławnych uznała zwierzchność papieża i przyjęto doktryny kościoła katolickiego. Natomiast zachowano liturgię bizantyjską z opracowanym przez apostołów Cyryla i Metodego językiem cerkiewnosłowiańskim. Powstał w ten sposób kościół unicki – greckokatolicki.

                            Prawie do połowy XX wieku sami siebie nazywali Rusyn lub Rusnak. Natomiast Polacy wołali na nich Rusini. Ich sąsiedzi Bojkowie przezwali Rusinów Łemkami od słowa „łem” (odpowiednik polskiego słowa – tylko). Słowo „Łemko” zastępujące nazwę narodowościową „Rusin” przyjęło się bardzo szybko, a ziemię przez nich zamieszkaną nazwano Łemkowszczyzną. Deportacyjna akcja „Wisła” w 1947 roku zlikwidowała na kilkadziesiąt lat cerkiew greckokatolicką na tych ziemiach. Ocalałe świątynie w zdecydowanej większości przemianowano na kościoły rzymskokatolickie.

                           Hołdując zasadzie, że dom Boży powinien stać wyżej niż inne domy, Łemkowie umieszczali zazwyczaj cerkwie na wzniesieniach. Wykorzystywanie naturalnego ukształtowania terenu, przyjęty styl oraz rodzaj budulca sprawiały harmonijne wkomponowanie świątyń w otaczający krajobraz. Teren wokół świątyni zadrzewiano i grodzono kamiennym murkiem lub drewnianym parkanem. Podstawowym budulcem świątyń było drewno, ponieważ było dostępne i łatwe w obróbce. Przede wszystkim wykorzystywano drzewa iglaste, z wyjątkiem najtrwalszego i najbardziej szlachetnego modrzewia. Modrzew wykorzystywano jedynie do budowy podwalin i niektórych elementów ozdobnych.

DSC_2593a
Cerkiew w Złockiem

                              Cerkwie łemkowskie mają konstrukcję zrębową. Układano na sobie długie, okorowane bale drewniane, łączone w narożach za pomocą specjalnych nacięć, tzw. „rybi ogon”. Pierwotnie do cerkwi prowadziło tylko jedno wejście od strony zachodniej. Inne wejścia wykonywano w późniejszych konstrukcjach oraz podczas kolejnych remontów. W najstarszych cerkwiach łemkowskich otwory okienne w ścianach nawy i prezbiterium były tylko od strony południowej. Konstrukcja cerkwi łemkowskiej oparta była przede wszystkim na zasadzie trójdzielności. Rzadziej występowały inne konstrukcje, jak: na planie krzyża greckiego, dwudzielne, czy jednoprzestrzenne.

W konstrukcji trójdzielnej wyróżnia się, położone na osi wzdłużnej, trzy prostokątne pomieszczenia:

  • prezbiterium – najświętsze miejsce w cerkwi, gdzie prawo wstępu ma tylko sprawujący liturgię oraz służba cerkiewna,
  • nawa – największa, najszersza i najwyższa część świątyni, stanowiąca miejsce dla wiernych. Dawniej w nawie gromadzili się wyłącznie mężczyźni. Od prezbiterium nawę oddziela ikonostas.
  • babiniec – osobne pomieszczenie dla kobiet.

Charakterystyczne dla łemkowskiego budownictwa drewnianego są zrębowe kopuły dachu, cztero- lub ośmiopołaciowe. Ich wielkość jest uzależniona od gabarytów pomieszczeń (nawy i prezbiterium) nad którymi się znajdują. Kopuły wieńczą smukłe, baniaste hełmy zakończone kutymi krzyżami. Wyróżniającym, ale i nierozłącznym elementem cerkwi łemkowskich jest dominująca nad świątynią wieża. Wieże-dzwonnice na całym obszarze Łemkowszczyzny są czworoboczne. Kopuły, zadaszenia, wieżyczki, hełmy, dachy, ściany cerkiewne i wieżowe podbijano gontem.

Wędrując po sądeckich szlakach, praktycznie w każdej miejscowości natkniemy się na drewnianą, urokliwą łemkowską cerkiew.

VN:F [1.9.22_1171]
Rating: +112 (from 112 votes)

2 przemyślenia nt. „Cerkwie Łemkowskie

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *