W 1883 roku rozpoczęto otaczanie twierdzy łańcuchem fortów. Pierwszy pierścień składający się z ośmiu ceglano – ziemnych fortów powstał w odległości 2-6 kilometrów od fortecy i miał obwód około 30 kilometrów. Były to forty oznaczone rzymskimi cyframi od I do VIII, w kolejności: Zakroczym, Kosewo, Pomiechówek, Janówek, Dębina (Czosnów), Czeczotki, Cybulice, Kępa Grochalska.
Umocnienia powstawały głównie na planie standardowego fortu z 1879 roku. Część została przebudowana i zmodernizowana, aby nadążyć za zmieniającą się techniką wojskową.
Fort III Pomiechówek
Jeden z najważniejszych fortów wewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin, wzniesiony na wzgórzu na prawym brzegu Wkry w latach 1883–1888. Przy budowie obiektu wzorowano się na rosyjskim planie wzorcowym F1879. Pierwotnym przeznaczeniem strategicznym budowli była obrona przeprawy rzecznej, kontrolowanie doliny Narwi oraz blokowanie linii Kolei Nadwiślańskiej i traktu Zakroczym – Serock. Fort przeszedł szereg modernizacji, podczas których wzniesiono m.in. nowoczesną kaponierę przeciwskarpową oraz tradytory międzypola. W 1915 roku znalazł się na głównej linii natarcia wojsk niemieckich. W dwudziestoleciu międzywojennym służył jako koszary jednego z pułków piechoty, a następnie jako składnica amunicji.
Najbardziej mroczny rozdział historii fortu przypada na lata II wojny światowej. Niemcy utworzyli w nim obóz przesiedleńczy dla ludności polskiej, obóz koncentracyjny ludności żydowskiej, oraz katastrofalne w skutkach więzienie śledcze Gestapo. Miejsce to stało się największą katownią północnego Mazowsza, gdzie masowo więziono i poddawano eksterminacji Polaków oraz Żydów. Pod koniec wojny okupanci starali się ukryć swoje zbrodnie, wykopując ciała zamordowanych i paląc je na specjalnych rusztach. Pierwsze masowe prace ekshumacyjne podjęto już w kwietniu 1945 roku. Rodziny zidentyfikowanych ofiar przeniosły ciała na lokalne cmentarze. Ponad 130 osób bez ustalonej tożsamości pogrzebano w tymczasowej mogile na tzw. Górce, a w 1948 roku przeniesiono je na cmentarz parafialny w Pomiechowie. W 2018 roku IPN rozpoczął kompleksowe prace archeologiczno-ekshumacyjne. Odkryto liczne, pominięte wcześniej, masowe jamy grobowe z ludzkimi szczątkami, a także odnaleziono mogiły obrońców fortu z września 1939 roku. Szczątki wydobyte przez IPN zostały pochowane na wybudowanym na terenie fortu Cmentarzu Wojennym Ofiar Zbrodni Niemieckich. 31.07.2023 roku, w 79. rocznicę ostatniej masowej egzekucji, dokonano uroczystego otwarcia cmentarza.
Po wojnie, w latach 1952–2006, obiekt ponownie zaadaptowano na wojskowy skład amunicji, dzięki czemu przetrwał kolejne dekady bez większych zniszczeń.
Obecnie fort jest własnością Agencji Mienia Wojskowego, a w 2009 roku został oficjalnie wpisany do rejestru zabytków. Architektura militarna przetrwała w bardzo dobrym stanie, do dziś można podziwiać ceglane koszary, kaponierę, przespacerować się klaustrofobiczną poterną i dotknąć oryginalnych drzwi pancernych. Na ścianach kazamat zachowały się wstrząsające, wyryte przez więźniów napisy. Ze względu na status i historię, teren ten funkcjonuje jako miejsce pamięci narodowej. Zwiedzanie jest możliwe wyłącznie w zorganizowanych grupach z przewodnikiem, m.in. dzięki działalności Fundacji Fort III Pomiechówek, która opiekuje się tym historycznym obiektem.
Fort IV Janówek.
Jeden z fortów wewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin. Został wybudowany sto metrów na północ od linii kolejowej w miejscowości Janówek, w latach 1883-1888. Przy budowie wzorowano się na planach wzorcowego rosyjskiego fortu F1879. Ceglano-ziemna budowla o narysie lunety była wyposażona w podwójny wał i otoczona fosą. Wewnętrzny wysoki wał artyleryjski osłaniał tylko czoło i fragment barków. Natomiast zewnętrzny, niski wał piechoty otaczał cały fort i wzmocniony był murem Carnota.
Fosy broniły kojce skarpowe: czołowy i dwa barkowe. Pod czołowym wałem artyleryjskim mieściły się pięciokomorowe koszary, które łączyła poterna z kojcem czołowym. Dwie kazamaty, pełniące jednocześnie funkcję prochowni, broniły dziedzińca wewnętrznego. Na wale osłaniającym poternę ulokowano schron pogotowia artyleryjskiego połączony z poterną wyciągami do amunicji. Szyję fortu osłaniała, wybudowana na planie kwadratu, kaponiera szyjowa.
Fort V Dębina.
Jest to jeden z fortów wewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin. Został wzniesiony na zachód od miejscowości Czosnów, w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Przy budowie wzorowano się na forcie F1879. Betonowe koszary łączyły poterny z kaponierą czołową i półkaponierami barkowymi. Fortyfikacja przechodziła kilka modernizacji, a ostatnią przerwał wybuch I wojny światowej. Nie ukończono między innymi kaponiery przeciwskarpowej i nie zamontowano pancerzy na wale głównym. Wycofujące się wojska rosyjskie wysadziły część obiektów w 1915 roku.
Fort VI Małocice.
Jeden z bastionów Twierdzy Modlin, wzniesiony w ramach wewnętrznego pierścienia fortów w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Został wysadzony i zachowały się jedynie spore fragmenty obwałowań oraz porozrzucane betonowe bloki. Całość gęsto porośnięta lasem i otoczona bagnami.
Fort VII Cybulice.
Jeden z bastionów Twierdzy Modlin, wzniesiony w ramach wewnętrznego pierścienia fortów w latach 1883-1888, dziesięć lat później został gruntownie zmodernizowany. Tuż przed wybuchem I wojny przeprowadzono kolejne prace budowlane wzmacniające obiekt i stał się jednym z najnowocześniejszych obiektów twierdzy. Z planowanych pancerzy zamontowano jedynie kopułę obserwacyjną, niestety zniszczoną w roku 2004 roku. Został wybudowany na planie symetrycznego trapezu z czołem zwróconym na południowy zachód i otoczony głęboką suchą fosą z murowaną przeciwskarpą czołową. Na system umocnień składały się koszary szyjowe, dwa tradytory międzypól, kaponiera przeciwskarpowa, kaponiera barkowa, szyjowa, kojec skarpowy, oraz schrony pogotowia. Obiekty łączył system potern, których wyjścia w tradytorach osłaniały przelotnie.
Fort VIII Grochale.
Jeden z bastionów Twierdzy Modlin, wzniesiony w ramach wewnętrznego pierścienia fortów w drugiej połowie XIX wieku. Podstawę do jego budowy stanowił wzorcowy fort F1879. Został wysadzony i praktycznie nie istnieje. Zachowały się jedynie szczątki obwałowań i kilkanaście betonowych bloków w rejonie kaponiery. Na większej części rejonu dawnej fortecy wybudowano strzelnicę wojskową i pas taktyczny. A pozostałą część porasta gęsty las.
Dodaj komentarz