Twierdza Modlin, jedna z największych i najlepiej zachowanych nowożytnych fortec w Europie, u zbiegu Wisły, Narwi i Wkry, nie zawsze miała formę, jaką znamy dzisiaj. Choć jej kamień węgielny położył sam Napoleon Bonaparte w 1806 roku, to rewolucja w sztuce wojennej drugiej połowy XIX wieku zmusiła kolejnych gospodarzy tego miejsca – Rosjan – do całkowitej zmiany koncepcji obronnej. Pojawienie się szybkostrzelnej artylerii gwintowanej i pocisków burzących sprawiło, że tradycyjne, skupione wokół potężnych koszar obwarowania cytadeli straciły swoją dotychczasową odporność. Aby uchronić serce twierdzy przed niszczycielskim bombardowaniem z dystansu, konieczne stało się przeniesienie linii oporu daleko na przedpole. Odpowiedzią na to wyzwanie była decyzja z 1883 roku o budowie pierwszego, wewnętrznego pierścienia fortów. Wokół modlińskiej cytadeli, w promieniu od 2 do 6 kilometrów, wzniesiono linię ośmiu potężnych dzieł obronnych. Były to forty oznaczone rzymskimi cyframi od I do VIII, w kolejności: Zakroczym, Kosewo, Pomiechówek, Janówek, Dębina (Czosnów), Czeczotki, Cybulice, Stare Grochale. Łączny obwód tej zunifikowanej tarczy wynosił około 30 kilometrów. Każdy z tych obiektów – wznoszony pierwotnie według rosyjskiego wzorca projektowego F1879 jako struktura ceglano-ziemna – stanowił samodzielną i samowystarczalną redutę, zdolną do prowadzenia wielotygodniowej obrony okrężnej.
Budowa tego pierścienia na zawsze zmieniła status Modlina, przekształcając go z klasycznej, zwartej twierdzy w nowoczesny i potężny obóz warowny o zasięgu regionalnym. Na przełomie XIX i XX wieku obiekty te były wielokrotnie modernizowane i zalewane betonem, aby dotrzymać kroku niszczycielskiej sile nowych materiałów wybuchowych. Dziś te rozsiane po mazowieckich lasach i bagnach budowle stanowią fascynujący, choć niezwykle kontrastowy kalejdoskop historii. Część z nich przetrwała w niemal nienaruszonym stanie militarnym, inne – obrócone w spektakularne ruiny podczas rosyjskiej ewakuacji w sierpniu 1915 roku – powoli zlewają się z otaczającą je dziką przyrodą. Zapraszam w podróż szlakiem ośmiu strażników wewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin.
Fort I Zakroczym
Wzniesiony w latach 1883–1888 na północ od miejscowości Zakroczym. Jego głównym zadaniem strategicznym było zamknięcie i osłona zachodniego odcinka obrony twierdzy. Wybudowano go na planie wzorcowego rosyjskiego fortu „F1879” o narysie z dwoma czołami i dwoma barkami. Zastosowano tu jednak unikalne i nietypowe rozwiązanie architektoniczne – złamanie linii szyi i znaczne cofnięcie jej do środka, co pozwalało na skuteczniejszy ostrzał tego rejonu z kaponiery.
Fort był dwukrotnie gruntownie modernizowany (w latach 1894–1900 oraz 1912–1914). Podczas tych prac dobudowano elementy betonowe, zlikwidowano podział na dwa wały oraz wzniesiono potężną, trzykondygnacyjną kaponierę szyjową. Obiekt wyróżnia się niezwykle ciekawą strukturą inżynieryjną, w tym rzadko spotykanym, blisko 700-metrowym tunelem w przeciwskarpie. Fort I odegrał także ważną rolę historyczną w sierpniu 1920 roku podczas Bitwy Warszawskiej, stanowiąc punkt stacjonowania rezerw 5 Armii generała Władysława Sikorskiego. Współcześnie na jego terenie zachowały się m.in. ceglane, dwupoziomowe koszary oraz betonowe schrony.
Fort II Kosewo
Wybudowany we wsi Kosewo w latach 1883–1888, również w oparciu o standardowy projekt „F1879”. Podobnie jak sąsiednie obiekty, w kolejnych latach przeszedł wielokrotne modernizacje, które zatarły jego pierwotny, wyłącznie ceglano-ziemny charakter. Dzięki dobudowie obiektów betonowych i pancernych, stał się doskonałym przykładem ewolucji XIX-wiecznej rosyjskiej sztuki fortyfikacyjnej.
Obiekt uznawany jest za jeden z najlepiej zachowanych fortów całego wewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin. W jego strukturze do dzisiaj w znakomitym stanie przetrwały unikalne detale militarne, w tym oryginalne zewnętrzne i wewnętrzne drzwi pancerne oraz pancerna kopuła obserwacyjna. Ze względu na swoją doskonałą formę architektoniczną obiekt został w 2013 roku oficjalnie wpisany do rejestru zabytków. Przez dekady fort znajdował się w posiadaniu wojska. Obecnie jest to teren prywatny, co sprawia, że obiekt jest na co dzień niedostępny dla zwiedzających.
Fort III Pomiechówek
Jeden z najważniejszych fortów wewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin, wzniesiony na wzgórzu na prawym brzegu Wkry w latach 1883–1888. Pierwotnym przeznaczeniem strategicznym budowli była obrona przeprawy rzecznej, kontrolowanie doliny Narwi oraz blokowanie linii Kolei Nadwiślańskiej i traktu Zakroczym – Serock. Fort przeszedł szereg modernizacji, podczas których wzniesiono m.in. nowoczesną kaponierę przeciwskarpową oraz tradytory międzypola. W 1915 roku znalazł się na głównej linii natarcia wojsk niemieckich. W dwudziestoleciu międzywojennym służył jako koszary jednego z pułków piechoty, a następnie jako składnica amunicji.
Najbardziej mroczny rozdział historii fortu przypada na lata II wojny światowej. Niemcy utworzyli w nim obóz przesiedleńczy dla ludności polskiej, obóz koncentracyjny ludności żydowskiej, oraz katastrofalne w skutkach więzienie śledcze Gestapo. Miejsce to stało się największą katownią północnego Mazowsza, gdzie masowo więziono i poddawano eksterminacji Polaków oraz Żydów. Pod koniec wojny okupanci starali się ukryć swoje zbrodnie, wykopując ciała zamordowanych i paląc je na specjalnych rusztach. Pierwsze masowe prace ekshumacyjne podjęto już w kwietniu 1945 roku. Rodziny zidentyfikowanych ofiar przeniosły ciała na lokalne cmentarze. Ponad 130 osób bez ustalonej tożsamości pogrzebano w tymczasowej mogile na tzw. Górce, a w 1948 roku przeniesiono je na cmentarz parafialny w Pomiechowie. W 2018 roku IPN rozpoczął kompleksowe prace archeologiczno-ekshumacyjne. Odkryto liczne, pominięte wcześniej, masowe jamy grobowe z ludzkimi szczątkami, a także odnaleziono mogiły obrońców fortu z września 1939 roku. Szczątki wydobyte przez IPN zostały pochowane na wybudowanym na terenie fortu Cmentarzu Wojennym Ofiar Zbrodni Niemieckich. 31.07.2023 roku, w 79. rocznicę ostatniej masowej egzekucji, dokonano uroczystego otwarcia cmentarza.
Po wojnie, w latach 1952–2006, obiekt ponownie zaadaptowano na wojskowy skład amunicji, dzięki czemu przetrwał kolejne dekady bez większych zniszczeń. Obecnie fort jest własnością Agencji Mienia Wojskowego, a w 2009 roku został oficjalnie wpisany do rejestru zabytków. Architektura militarna przetrwała w bardzo dobrym stanie, do dziś można podziwiać ceglane koszary, kaponierę, przespacerować się klaustrofobiczną poterną i dotknąć oryginalnych drzwi pancernych. Na ścianach kazamat zachowały się wstrząsające, wyryte przez więźniów napisy. Ze względu na status i historię, teren ten funkcjonuje jako miejsce pamięci narodowej. Zwiedzanie jest możliwe wyłącznie w zorganizowanych grupach z przewodnikiem, m.in. dzięki działalności Fundacji Fort III Pomiechówek, która opiekuje się tym historycznym obiektem.
Fort IV Janówek
Przeznaczona do osłony wschodniego podejścia ceglano-ziemna budowla powstała sto metrów na północ od linii kolejowej w miejscowości Janówek, w latach 1883-1888. Fort o narysie lunety został wyposażony w podwójny wał i otoczony fosą. Wewnętrzny wysoki wał artyleryjski osłaniał tylko czoło i fragment barków. Natomiast zewnętrzny, niski wał piechoty otaczał cały fort i wzmocniony był murem Carnota.
Fosy broniły kojce skarpowe: czołowy i dwa barkowe. Pod czołowym wałem artyleryjskim mieściły się pięciokomorowe koszary, które łączyła poterna z kojcem czołowym. Dwie kazamaty, pełniące jednocześnie funkcję prochowni, broniły dziedzińca wewnętrznego. Na wale osłaniającym poternę ulokowano schron pogotowia artyleryjskiego połączony z poterną wyciągami do amunicji. Szyję fortu osłaniała, wybudowana na planie kwadratu, kaponiera szyjowa.
W czasach PRL (od 1955 do 1995 roku) Wojsko Polskie zaadaptowało go na magazyny, co uratowało koszary przed dewastacją. Choć współcześnie nie zachowały się mury Carnota ani kojce skarpowe, wciąż można tu podziwiać imponujące koszary i wolnostojącą kaponierę szyjową. Obiekt znajduje się na terenie prywatnym, pośród gęstego lasu.
Fort V Dębina
Przeznaczony do obrony południowo-zachodniego odcinka przedpola fort wzniesiono na zachód od miejscowości Czosnów, w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Betonowe koszary łączyły poterny z kaponierą czołową i półkaponierami barkowymi. Fortyfikacja przechodziła kilka modernizacji, a jej ostateczny kształt i historię zdeterminował wybuch I wojny światowej.
Najbardziej dramatyczny moment w historii fortu nastąpił w sierpniu 1915 roku. Wycofujące się w pośpiechu wojska rosyjskie podjęły decyzję o wysadzeniu kluczowych elementów umocnień, przez co fort został częściowo obrócony w ruinę. Z powodu nagłego wybuchu wojny obiekt pozostał historycznym „pomnikiem” niedokończonej modernizacji – nigdy nie sfinalizowano budowy kaponiery przeciwskarpowej ani nie zamontowano planowanych pancerzy na wale głównym.
Pod koniec lat 50. XX wieku obiekt był poważnie rozważany jako lokalizacja dla pierwszego w Polsce Krajowego Składowiska Odpadów Promieniotwórczych. Ostatecznie wybrano jednak forty w Różanie. Od 1959 roku fort leży w granicach Kampinoskiego Parku Narodowego.
Fort VI Czeczotki
Fort wybudowano w latach osiemdziesiątych XIX wieku w rejonie wsi Małocice i Czeczotki, z przeznaczeniem do osłony południowych podejść do Twierdzy, od strony Puszczy Kampinoskiej. Po wybuchu I wojny wycofujące się wojska carskie wysadziły obiekt. Zrobiły to tak skutecznie, że przetrwały jedynie rozrzucone potężne betonowe bloki i mocno zatarte fragmenty obwałowań.
Obecnie teren ten jest całkowicie zdominowany przez siły natury. Otoczone bagnami umocnienia porasta gęsty las, co czyni go jednym z najbardziej dzikich i niedostępnych miejsc pamięci dawnej potęgi twierdzy. A same betonowe bloki porośnięte mchem i wyłaniające się z poszycia przypominają raczej naturalne wychodnie skalne niż fragmenty dawnej warowni.
Fort VII Cybulice
Przeznaczony do osłony południowo – zachodniego podejścia bastion wzniesiono w latach 1883-1888, na północno – zachodnim skraju wsi Cybulice Małe. Dziesięć lat później został gruntownie zmodernizowany. Tuż przed wybuchem I wojny przeprowadzono kolejne prace budowlane wzmacniające obiekt i stał się jednym z najnowocześniejszych obiektów Twierdzy. Z planowanych pancerzy zamontowano jedynie kopułę obserwacyjną, niestety zniszczoną w roku 2004 roku.
Został wybudowany na planie symetrycznego trapezu z czołem zwróconym na południowy zachód i otoczony głęboką suchą fosą z murowaną przeciwskarpą czołową. Na system umocnień składały się koszary szyjowe, dwa tradytory międzypól, kaponiera przeciwskarpowa, kaponiera barkowa, szyjowa, kojec skarpowy, oraz schrony pogotowia. Obiekty łączył system potern, których wyjścia w tradytorach osłaniały przelotnie.
Jest to najlepiej zachowany fort z całego południowego odcinka obrony Modlina. Jako jedyny w tym rejonie w ogóle nie ucierpiał podczas oblężenia w 1915 roku. Uniknął zarówno niemieckiego ostrzału, jak i rosyjskich wysadzeń.
Fort VIII Stare Grochale
Przeznaczony do osłony południowego podejścia fort wzniesiono w drugiej połowie XIX wieku na wschodnim skraju wsi Grochale. Na skutek ostrzału ciężkiej artylerii i wysadzeń fort w swojej pierwotnej, architektonicznej formie praktycznie przestał istnieć. Do dzisiejszych czasów przetrwały jedynie nikłe szczątki ziemnych obwałowań i kilkanaście samotnych, betonowych bloków w rejonie dawnej kaponiery.
Obecnie większą część dawnego fortu porasta gęsty las, a na pozostałym obszarze funkcjonuje strzelnica wojskowa i pas taktyczny, przez co dostęp jest znacznie utrudniony.
Dodaj komentarz