W 1883 roku rozpoczął się proces otaczania twierdzy łańcuchem fortów. Pierwszy pierścień, składający się z ośmiu ceglano – ziemnych fortów, powstał w odległości 2-6 kilometrów od fortecy i miał obwód około 30 kilometrów. Były to forty oznaczone rzymskimi cyframi od I do VIII, w kolejności: Zakroczym, Kosewo, Pomiechówek, Janówek, Dębina (Czosnów), Czeczotki, Cybulice, Kępa Grochalska.
Umocnienia powstawały głównie na planie standardowego fortu z 1879 roku. Część została przebudowana i zmodernizowana, aby nadążyć za zmieniającą się techniką wojskową.
Fort III Pomiechówek
Jeden z najważniejszych fortów wewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin, wzniesiony na wzgórzu na prawym brzegu Wkry w latach 1883–1888. Pierwotnym przeznaczeniem strategicznym budowli była obrona przeprawy rzecznej, kontrolowanie doliny Narwi oraz blokowanie linii Kolei Nadwiślańskiej i traktu Zakroczym – Serock. Fort przeszedł szereg modernizacji, podczas których wzniesiono m.in. nowoczesną kaponierę przeciwskarpową oraz tradytory międzypola. W 1915 roku znalazł się na głównej linii natarcia wojsk niemieckich. W dwudziestoleciu międzywojennym służył jako koszary jednego z pułków piechoty, a następnie jako składnica amunicji.
Najbardziej mroczny rozdział historii fortu przypada na lata II wojny światowej. Niemcy utworzyli w nim obóz przesiedleńczy dla ludności polskiej, obóz koncentracyjny ludności żydowskiej, oraz katastrofalne w skutkach więzienie śledcze Gestapo. Miejsce to stało się największą katownią północnego Mazowsza, gdzie masowo więziono i poddawano eksterminacji Polaków oraz Żydów. Pod koniec wojny okupanci starali się ukryć swoje zbrodnie, wykopując ciała zamordowanych i paląc je na specjalnych rusztach. Pierwsze masowe prace ekshumacyjne podjęto już w kwietniu 1945 roku. Rodziny zidentyfikowanych ofiar przeniosły ciała na lokalne cmentarze. Ponad 130 osób bez ustalonej tożsamości pogrzebano w tymczasowej mogile na tzw. Górce, a w 1948 roku przeniesiono je na cmentarz parafialny w Pomiechowie. W 2018 roku IPN rozpoczął kompleksowe prace archeologiczno-ekshumacyjne. Odkryto liczne, pominięte wcześniej, masowe jamy grobowe z ludzkimi szczątkami, a także odnaleziono mogiły obrońców fortu z września 1939 roku. Szczątki wydobyte przez IPN zostały pochowane na wybudowanym na terenie fortu Cmentarzu Wojennym Ofiar Zbrodni Niemieckich. 31.07.2023 roku, w 79. rocznicę ostatniej masowej egzekucji, dokonano uroczystego otwarcia cmentarza.
Po wojnie, w latach 1952–2006, obiekt ponownie zaadaptowano na wojskowy skład amunicji, dzięki czemu przetrwał kolejne dekady bez większych zniszczeń.
Obecnie fort jest własnością Agencji Mienia Wojskowego, a w 2009 roku został oficjalnie wpisany do rejestru zabytków. Architektura militarna przetrwała w bardzo dobrym stanie, do dziś można podziwiać ceglane koszary, kaponierę, przespacerować się klaustrofobiczną poterną i dotknąć oryginalnych drzwi pancernych. Na ścianach kazamat zachowały się wstrząsające, wyryte przez więźniów napisy. Ze względu na status i historię, teren ten funkcjonuje jako miejsce pamięci narodowej. Zwiedzanie jest możliwe wyłącznie w zorganizowanych grupach z przewodnikiem, m.in. dzięki działalności Fundacji Fort III Pomiechówek, która opiekuje się tym historycznym obiektem.
Fort IV Janówek
Przeznaczona do osłony wschodniego podejścia ceglano-ziemna budowla powstała sto metrów na północ od linii kolejowej w miejscowości Janówek, w latach 1883-1888. Fort o narysie lunety został wyposażony w podwójny wał i otoczony fosą. Wewnętrzny wysoki wał artyleryjski osłaniał tylko czoło i fragment barków. Natomiast zewnętrzny, niski wał piechoty otaczał cały fort i wzmocniony był murem Carnota.
Fosy broniły kojce skarpowe: czołowy i dwa barkowe. Pod czołowym wałem artyleryjskim mieściły się pięciokomorowe koszary, które łączyła poterna z kojcem czołowym. Dwie kazamaty, pełniące jednocześnie funkcję prochowni, broniły dziedzińca wewnętrznego. Na wale osłaniającym poternę ulokowano schron pogotowia artyleryjskiego połączony z poterną wyciągami do amunicji. Szyję fortu osłaniała, wybudowana na planie kwadratu, kaponiera szyjowa.
Obecnie obiekt prezentuje bardzo dobrze zachowane elementy ceglano-ziemnej architektury militarnej, w tym unikalny układ kazamat.
Fort V Dębina
Przeznaczony do obrony południowo-zachodniego odcinka przedpola fort wzniesiono na zachód od miejscowości Czosnów, w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Betonowe koszary łączyły poterny z kaponierą czołową i półkaponierami barkowymi. Fortyfikacja przechodziła kilka modernizacji, a jej ostateczny kształt i historię zdeterminował wybuch I wojny światowej.
Najbardziej dramatyczny moment w historii fortu nastąpił w sierpniu 1915 roku. Wycofujące się w pośpiechu wojska rosyjskie podjęły decyzję o wysadzeniu kluczowych elementów umocnień, przez co fort został częściowo obrócony w ruinę. Z powodu nagłego wybuchu wojny obiekt pozostał historycznym „pomnikiem” niedokończonej modernizacji – nigdy nie sfinalizowano budowy kaponiery przeciwskarpowej ani nie zamontowano planowanych pancerzy na wale głównym.
Pod koniec lat 50. XX wieku obiekt był poważnie rozważany jako lokalizacja dla pierwszego w Polsce Krajowego Składowiska Odpadów Promieniotwórczych. Ostatecznie wybrano jednak forty w Różanie. Od 1959 roku fort leży w granicach Kampinoskiego Parku Narodowego.
Fort VI Małocice
Fort wybudowano w latach osiemdziesiątych XIX wieku w rejonie wsi Małocice i Czeczotki, z przeznaczeniem do osłony południowych podejść do Twierdzy, od strony Puszczy Kampinoskiej. Po wybuchu I wojny wycofujące się wojska carskie wysadziły obiekt. Zrobiły to tak skutecznie, że przetrwały jedynie rozrzucone potężne betonowe bloki i mocno zatarte fragmenty obwałowań.
Obecnie teren ten jest całkowicie zdominowany przez siły natury. Otoczone bagnami umocnienia porasta gęsty las, co czyni go jednym z najbardziej dzikich i niedostępnych miejsc pamięci dawnej potęgi twierdzy. A same betonowe bloki porośnięte mchem i wyłaniające się z poszycia przypominają raczej naturalne wychodnie skalne niż fragmenty dawnej warowni.
Fort VII Cybulice
Przeznaczony do osłony południowo – zachodniego podejścia bastion wzniesiono w latach 1883-1888, na północno – zachodnim skraju wsi Cybulice Małe. Dziesięć lat później został gruntownie zmodernizowany. Tuż przed wybuchem I wojny przeprowadzono kolejne prace budowlane wzmacniające obiekt i stał się jednym z najnowocześniejszych obiektów Twierdzy. Z planowanych pancerzy zamontowano jedynie kopułę obserwacyjną, niestety zniszczoną w roku 2004 roku.
Został wybudowany na planie symetrycznego trapezu z czołem zwróconym na południowy zachód i otoczony głęboką suchą fosą z murowaną przeciwskarpą czołową. Na system umocnień składały się koszary szyjowe, dwa tradytory międzypól, kaponiera przeciwskarpowa, kaponiera barkowa, szyjowa, kojec skarpowy, oraz schrony pogotowia. Obiekty łączył system potern, których wyjścia w tradytorach osłaniały przelotnie.
Jest to najlepiej zachowany fort z całego południowego odcinka obrony Modlina. Jako jedyny w tym rejonie w ogóle nie ucierpiał podczas oblężenia w 1915 roku. Uniknął zarówno niemieckiego ostrzału, jak i rosyjskich wysadzeń.
Fort VIII Grochale
Przeznaczony do osłony południowego podejścia fort wzniesiono w drugiej połowie XIX wieku na wschodnim skraju wsi Grochale. Na skutek ostrzału ciężkiej artylerii i wysadzeń fort w swojej pierwotnej, architektonicznej formie praktycznie przestał istnieć. Do dzisiejszych czasów przetrwały jedynie nikłe szczątki ziemnych obwałowań i kilkanaście samotnych, betonowych bloków w rejonie dawnej kaponiery.
Obecnie większą część dawnego fortu porasta gęsty las, a na pozostałym obszarze funkcjonuje strzelnica wojskowa i pas taktyczny, przez co dostęp jest znacznie utrudniony.
Dodaj komentarz