Twierdza Modlin, potężny i monumentalny węzeł obronny u zbiegu Wisły, Narwi i Wkry, na początku XX wieku stanęła w obliczu kolejnej rewolucji militarnej. Gwałtowny rozwój artylerii oblężniczej sprawił, że wybudowany zaledwie dwadzieścia lat wcześniej wewnętrzny pierścień ośmiu fortów przestał gwarantować bezpieczeństwo cytadeli. Nowoczesne działa przeciwnika mogły teraz bezkarnie bombardować serce twierdzy z odległości wielu kilometrów. Aby temu zapobiec, w latach 1912–1915 podjęto tytaniczny wysiłek wzniesienia drugiego, zewnętrznego pierścienia fortów. Nowa linia obrony, przesunięta o 5 do 10 kilometrów od cytadeli, miała składać się z jedenastu ultranowoczesnych jak na tamte czasy umocnień betonowych i żelbetowych, wyposażonych w pancerne wieże obserwacyjne i stanowiska bojowe. Oznaczone numerami od IX do XVIII forty rozlokowano następująco: Fort IX (IXd) – Grochale*, Fort X (Xc) – Henrysin, Fort XI (XIb) – Kroczewo, Fort XII – Janowo, Fort XIII (XIIIa) – Błogosławie, Fort XIV (XIVc) – Toruń, Fort XVI (XVIa) – Czarnowo, Fort XVII (XVIIb) – Janówek, Fort XVIII (XVIIIb) – Boża Wola. Na najbardziej zagrożonych kierunkach ataku połączono je w potężne, zunifikowane zespoły obronne – grupy forteczne: „Carski Dar” (forty XVa, XVb), „Goławice”( forty XIVa, XIVb) i „Janówek”(fort XVIIb, dzieło D9 (XVIIa) i fort IV). Wyścig z czasem okazał się jednak bezlitosny. Wybuch I wojny światowej przerwał prace; wiele obiektów pozostało w stanie surowym, a inne istniały jedynie na papierze. Zapraszam w podróż śladami strażników dalekiego przedpola i niedokończonej potęgi carskiej inżynierii, ukrytej w cieniu mazowieckich lasów.
Fort IX Grochale
Zlokalizowany na lewym brzegu Wisły, na skraju wsi Grochale (obecnie Nowe Grochale). Miał być kluczowym elementem południowo – zachodniego odcinka obrony. Prace ziemne ledwo rozpoczęto przed sierpniem 1915 roku. Po II wojnie światowej jego nikłe pozostałości zostały całkowicie zniwelowane podczas rozbudowy pobliskiego poligonu i wałów przeciwpowodziowych.
Fort X Henrysin
Fort wznoszono w latach 1912-1915 na północnym skraju wsi Henrysin do osłony zachodniej rubieży. Nigdy nie został ukończony, a część budowli powstała w sposób prowizoryczny. W całości wybudowano podwalnię, lewą kaponierę przeciwskarpową i prowizoryczną prawą kaponierę. Na grzbiecie wału wylano betonową ławę strzelecką. Na stropie podwalni zachowała się jedna pancerna kopuła obserwacyjna. Do fortu prowadzi oryginalna brukowana droga forteczna.
W trakcie I wojny światowej fort nie został zniszczony , w czasie II wojny nie brał udziału w walkach. Obecnie fort znajduje się w rękach prywatnych, jest bardzo dobrze zachowany i jest użytkowany. Od 2002 roku fort i droga są wpisane do rejestru zabytków.
Fort XI Strubiny
Fort wznoszono w latach 1912 – 1915 na północnym skraju wsi Strubiny w celu osłony północnego kierunku i ryglowania drogi Płońsk – Warszawa. Do wybuchu I wojny światowej obiekt również nie został ukończony. Wybudowano rozległą podwalnię ze stanowiskami strzeleckimi na koronie wału, kaponierę przeciwskarpową i poternę łączącą obydwa obiekty.
Na dzień dzisiejszy fort jest dobrze zachowany, nie ma zniszczeń wojennych, jedynie wynikające z grabieży elementów metalowych. Fort jest otoczony przez ogródki działkowe, ale nie zagospodarowany. Siłą rzeczy teren umocnień działkowcy traktują jako wysypisko odpadów zielonych. Dostęp jest możliwy.
Fort XII Janowo
Wzniesiony w latach 1912–1914 na bazie nowoczesnego projektu F1910, z pewnymi zmianami, ale nie został ukończony. Rosjanie wybudowali lewe i środkowe skrzydło betonowej podwalni, połączone z galerią strzelecką, potężną kaponierę przeciwskarpową, oraz fragment poterny prowadzącej z podwalni do kaponiery. Całość otoczono suchą fosą. Podwalnia miała pełnić rolę schronu, magazynu i koszar. W sierpniu 1915 roku załoga rosyjska opuściła obiekt bez walki, dzięki czemu nie został on wysadzony i przetrwał w stanie surowym z lat budowy.
Obecnie fort jest opuszczony i traktowany przez okolicznych mieszkańców jako dzikie wysypisko śmieci. Widoczny z drogi Janowo- Wojszczyce.
Fort XIII (XIIIa) Błogosławie
Budowany w latach 1912–1915 jako potężny fort trapezowy i także nieukończony. Serce fortu stanowi monolityczna, betonowa podwalnia w wale czołowym, pełniąca funkcję koszarowo-magazynową. Na wale wybudowano imponującą galerię strzelecką z małymi schronami. Na barkach są widoczne nasypy i ślady rozpoczętych prac budowlanych pod tradytory. Do obrony fosy wzniesiono dwie kaponiery przeciwskarpowe. Prace przerwano tuż przed montażem tradytorów. Poterny łączące podwalnię z kaponierami przeciwskarpowymi i szyją fortu nie zostały ukończone. A istniejący odcinek z podwalni w kierunku kaponier przeciwskarpowych jest obecnie zalany wodą.
Obiekt zachował się w niezmienionym stanie od 1915 roku, jest opuszczony, widowiskowy i łatwo dostępny z drogi między Błogosławiem a Śniadowem.
Fort XIV (XIVc) Goławice
Wznoszony w latach 1912–1915 w oparciu o projekt fortu wzorcowego F1910. Mimo że był budowany w pośpiechu, to do wybuchu wojny nie został ukończony. Wykonano zdecydowaną większość prac ziemnych i wzniesiono tylko podwalnię z fragmentaryczną ławą strzelecką i dwoma stanowiskami obserwacyjnymi. Podwalnia, jak w poprzednich fortach, spełniała kilka funkcji: schronu, koszar i magazynu.
Fort znajduje się kilkaset metrów na wschód od wsi Goławice Pierwsze. Tuż przed szkołą należy skręcić w prawo i żużlowa droga doprowadzi do obiektu. Teren fortu jest uporządkowany, obiekt jest opuszczony i ogólnie dostępny.
Fort XVII (XVIIb) Janówek
Jeden z fortów zewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin, wznoszony w latach 1912-1914, ale nieskończony. Wraz z fortem zaplecza (Fort IV) i koszarami obronnymi (Dzieło D-9)tworzył Grupę Fortową „Janówek”, w której pełnił rolę fortu głównego. Powstał na podstawie projektu standardowego fortu Bujnickiego z 1910 roku, jako fort piechoty o narysie trójkąta, otoczony wałem i fosą z ziemną przeciwskarpą. Trzon fortu stanowiła trapezowa podwalnia umieszczona pod nasypem wału czołowego. Na jej stropie utworzono betonowe stanowiska strzeleckie dla piechoty. W barkach fortu wybudowano dwie wieżyczki obserwacyjne, ale bez kopuł pancernych, których nie zdążono zamontować. Nie wybudowano również kaponiery przeciwskarpowej i dodatkowego stanowiska bojowego w czołowej części wału. Prowadzące do planowanych obiektów chodnik i poterna zostały zamurowane na końcu wału.
W czasie I wojny, wycofujący się Rosjanie wysadzili główne elementy fortu. W części czołowej pozostał jedynie fragment poterny. Zachowały się również chodniki prowadzące do wież artyleryjskich oraz przelotnia w prawym barku. Obecnie fort jest otoczony ogródkami działkowymi i można go zwiedzać od maja do października.
Fort XVIII (XVIIIb) Boża Wola
Ostatni w kolejności fort zewnętrznego pierścienia Twierdzy Modlin, wznoszony w latach 1912-1915 i takżę nieukończony. Betonowy, z wodną fosą miał zamykać odcinek twierdzy między Wisłą a Grupą Fortową „Janówek”. Fort został wysadzony przez wycofujące się wojska rosyjskie w 1915 roku. Teren fortu przecina droga wojewódzka nr 630. Ocalałe fragmenty po południowej stronie drogi są w rękach prywatnych i służą działalności gospodarczej. Natomiast pozostałości po północnej stronie szosy zostały rozebrane, a teren splantowano. Widoczne wzniesienie terenu ciągnące się wzdłuż drogi, to nieczynne miejskie wysypisko śmieci.
29 września 1939 r. o godz. 08.00 w okolicach fortu, na drodze Modlin – Jabłonna, dowódca obrony Modlina gen. Wiktor Thommee złożył dowódcy wojsk niemieckich gen. Adolfowi Strauss meldunek kapitulacyjny.
Dodaj komentarz